پیمان مکه؛ از کاغذ تا میدان
در روز ۲۱۸ جنگ، تحولات یمن با یک اتفاق سیاسی مهم در ریاض گره خورد. نیروهای دولت مورد حمایت عربستان اعلام کردند عملیات راهبردی برای پیشروی به‌سوی صنعا را آغاز کرده‌اند و مدعی بازپس‌گیری منطقه ذُباب و مواضعی در اطراف باب‌المندب شده‌اند.
در روز ۲۱۸ جنگ، تحولات یمن با یک اتفاق سیاسی مهم در ریاض گره خورد. نیروهای دولت مورد حمایت عربستان اعلام کردند عملیات راهبردی برای پیشروی به‌سوی صنعا را آغاز کرده‌اند و مدعی بازپس‌گیری منطقه ذُباب و مواضعی در اطراف باب‌المندب شده‌اند. انصارالله بخشی از این ادعاهای میدانی را رد کرده است. همزمان، مقام‌های ارشد سیاسی و نظامی عربستان، ترکیه و پاکستان در ریاض برای بررسی اجرای پیمان دفاعی مکه گرد هم آمده‌اند؛ پیمانی که در ۷آگوست امضا شد و بر اساس آن حمله به یکی از سه کشور، حمله به هر سه تلقی می‌شود. همزمانی این دو اتفاق تصادفی نیست. یمن نخستین آزمون عملی پیمانی بوده که تا امروز فقط روی کاغذ وجود داشته است.
نخستین آزمون یک ائتلاف تازه
پیمان مکه محصول مستقیم یک بحران نیست. مذاکرات آن پیش از جنگ جاری آغاز شده بود؛ اما جنگ ایران، حملات به عربستان و اختلال در هرمز و باب‌المندب، ضرورت آن را برای اعضا بیشتر کرد. مؤسسه مطالعات خاورمیانه وابسته به دانشگاه ملی سنگاپور این توافق را نشانه تلاش کشورهای منطقه برای کاهش وابستگی مطلق به تضمین‌های امنیتی آمریکا و کسب «استقلال راهبردی» بیشتر می‌داند.
تحلیل مرکز پژوهشی TRT نیز ترکیب سه عضو را قابل توجه می‌داند. سرمایه و موقعیت عربستان، صنعت دفاعی و تجربه نظامی ترکیه و عمق نظامی پاکستان. اما همین تحلیل درباره خطر «گرفتار شدن» اعضا در جنگ‌هایی که الزاماً منافع مشترکی در آن‌ها ندارند هشدار می‌دهد. حالا یمن دقیقاً همین پرسش را مطرح کرده است. اگر خاک عربستان هدف قرار گیرد، ترکیه و پاکستان تا کجا حاضرند همراه ریاض حرکت کنند؟
برای ایران؛ مسئله بزرگ‌تر از یمن است
از منظر ایران، مهم‌ترین تحول امروز نه پیشروی چند کیلومتری در ذُباب است و نه حتی سرنوشت صنعا. مسئله مهم‌تر این است که بحران یمن چه نوع نظم امنیتی در پیرامون ایران تولید می‌کند. اگر پیمان مکه عمدتاً در حد هماهنگی سیاسی، دفاع هوایی، اطلاعات و بازدارندگی باقی بماند، همچنان یک سازوکار منعطف منطقه‌ای است. اما اگر جنگ یمن آن را به سمت فرماندهی مشترک، عملیات هماهنگ و تعهدات نظامی گسترده‌تر سوق دهد، محیط امنیتی ایران تغییر می‌کند.
اما هنوز «ائتلاف ضدایران» نیست
با این حال، تبدیل پیمان مکه به یک بلوک ضدایرانی نتیجه قطعی نیست. ترکیه از زمان امضای توافق تأکید کرده پیمان، کشور مشخصی از جمله ایران را به‌عنوان دشمن معرفی نمی‌کند. حتی رئیس پارلمان ترکیه در اواخر سپتامبر احتمال گسترش این چارچوب به کشورهای دیگری از جهان اسلام از جمله ایران را مطرح کرد.مهم‌تر از آن، پاکستان درست پیش از نشست امروز اعلام کرد اعضای پیمان در ریاض پیشنهاد تعامل سیاسی با انصارالله به‌جای تکیه صرف بر گزینه نظامی را بررسی خواهند کرد؛ پیشنهادی که به گفته اسلام‌آباد از سوی ایران مطرح شده است.این نکته برای ایران اهمیت زیادی دارد. ایران در برابر یک انتخاب صفر و یک قرار نگرفته است که یا پیمان مکه را شکست دهد یا با آن مقابله کند. رقابت واقعی بر سر ماهیت این ساختار است. آیا پیمان به یک بلوک سخت نظامی تبدیل می‌شود یا به چارچوبی برای بازدارندگی، مذاکره و مدیریت بحران میان قدرت‌های منطقه؟مرکز مطالعات الجزیره نیز در ارزیابی خود تأکید کرده پیمان مکه الزاماً نباید به یک بلوک بسته تبدیل شود و می‌تواند در کنار افزایش بازدارندگی، کانال گفت‌وگو را نیز باز نگه دارد.
میدان، نتیجه نشست را تعیین می‌کند
اما دیپلماسی در خلأ انجام نمی‌شود. مرحله نخست عملیات یمن طبق اعلام مقام‌های نظامی دولت، مستقیماً بر باب‌المندب و بندر المخا متمرکز شده است. همزمان عربستان از ادامه پشتیبانی هوایی از نیروهای زمینی خبر داده است.
هرچه جنگ در خاک یمن طولانی‌تر شود و حملات انصارالله به داخل عربستان ادامه پیدا کند، فشار برای عملیاتی شدن بند دفاع جمعی پیمان مکه بیشتر خواهد شد و هر چه ترکیه و پاکستان بیشتر وارد سازوکارهای دفاعی عربستان شوند، بازگشت به وضعیت پیش از جنگ دشوارتر می‌شود.نبرد امروز فقط بر سر صنعا و باب‌المندب نیست. جنگ در حال ساختن نهادهایی است که ممکن است پس از پایان خود جنگ نیز باقی بمانند. باید دید که آیا پیمان مکه به سپری محدود برای دفاع از اعضایش تبدیل می‌شود یا هسته یک معماری امنیتی تازه در پیرامون ایران؟ جنگ‌ها روزی تمام می‌شوند. باید دید ائتلاف‌هایی که در جریان آن‌ها ساخته می‌شوند و معمولاً طول عمر بسیار بیشتری از جنگ دارند، چگونه رقم خواهند خورد.
ارسال نظر شما