همگرایی در قلب اوراسیا؛ از راهآهن مشترک تا مهار بحران انرژی
نشست سران آسیای مرکزی و جمهوری آذربایجان در قرقیزستان، نویدبخش فصل جدیدی از همگرایی اقتصادی و امنیتی است.
به گزارش گروه بینالملل آژانس خبری مظفریه، شهر ساحلی و تفریحی «چولپونآتا» واقع در کرانههای دریاچه «ایسیککول» قرقیزستان، برای مدت کوتاهی به پایتخت سیاسی و کانون دیپلماسی آسیای مرکزی تبدیل شد.
این شهر میزبان مجموعهای از نشستهای سطح بالا، از جمله مذاکرات دوجانبه میان رؤسای جمهور قرقیزستان و ازبکستان، سفر رسمی و دولتی «الهام علیاف» رئیسجمهور آذربایجان و همچنین نشست غیررسمی مشورتی سران کشورهای آسیای مرکزی و جمهوری آذربایجان بود.
تا همین چند سال پیش، شکلگیری و برگزاری نشستی با چنین فرمت و ترکیبی، بسیار دور از ذهن و نامحتمل به نظر میرسید. با این حال، امروز رهبران کشورهای این منطقه به جای پرداختن به مدیریت مناقشات و اختلافات قدیمی، پشت یک میز نشسته و درباره پروژههای مشترک ریلی، امنیت انرژی، کریدورهای ترانزیتی، جذب سرمایهگذاری و هماهنگی در سیاست خارجی با یکدیگر رایزنی میکنند.
توافقات به دست آمده در نشست چولپونآتا به روشنی نشان میدهد که فرمت نشستهای مشورتی در حال عبور از یک پلتفرم صرفاً گفتوگوی سیاسی، و تبدیل شدن به مکانیزمی کارآمد برای همکاریهای عملی و منطقهای است.
عبور از تنشهای گذشته؛ طلوع یک اتحاد راهبردی
پیش از آغاز نشست چندجانبه و غیررسمی سران، «سدیر جباروف» رئیسجمهور قرقیزستان و «شوکت میرضیایف» رئیسجمهور ازبکستان، مذاکرات دوجانبهای را برگزار کردند که لحن و فضای کلی را برای نشست گستردهتر منطقهای ترسیم کرد.
وضعیت کنونی روابط میان بیشکک و تاشکند، در تضاد کامل با شرایط ۱۶ سال پیش این دو کشور قرار دارد. پس از خشونتهای قومی در جنوب قرقیزستان در ژوئن سال ۲۰۱۰ میلادی، روابط میان این دو همسایه وارد یکی از تاریکترین و دشوارترین دورههای خود از زمان استقلال شد. اما از آن زمان تاکنون، دستور کار روابط دوجانبه تغییرات بنیادین و شگرفی را تجربه کرده است.
شوکت میرضیایف در سخنرانی خود در چولپونآتا با تأکید بر این تحولات مثبت، اعلام کرد که روابط ازبکستان و قرقیزستان به یک «اوج تاریخی» دست یافته است. حجم مبادلات تجاری دوجانبه در سالهای اخیر تقریباً ۱۰ برابر شده و در سال گذشته میلادی به مرز ۱.۲ میلیارد دلار رسیده است.
در حال حاضر، این دو کشور حدود ۴۵۰ سرمایهگذاری مشترک دارند، یک صندوق توسعه مشترک را برای حمایت از پروژههای تعاونی اداره میکنند و ۱۵ مسیر هوایی و پنج سرویس اتوبوسرانی را برای اتصال شهرهای خود به یکدیگر ایجاد کردهاند.
رئیسجمهور ازبکستان، پروژه احداث خطآهن چین-قرقیزستان-ازبکستان را به عنوان یکی از حیاتیترین و راهبردیترین ابتکارات مشترک دو کشور توصیف و استدلال کرد که این کلانپروژه، شبکههای حملونقل و ترانزیت در سراسر اوراسیا را بازتعریف خواهد کرد.
وی در این باره گفت: «این خطآهن، چشمانداز ژئوپلیتیک منطقه را به طور بنیادین تغییر خواهد داد. کسانی که میدانند برای تحقق این امر چه تلاشهایی صورت گرفته، به خوبی واقفند که این چه دستاورد بزرگ و عظیمی به شمار میرود.»
مذاکرات دوجانبه این دو رهبر، با امضای «پیمان روابط همپیمانی» میان قرقیزستان و ازبکستان به پایان رسید. طرفین همچنین اسناد دوجانبه متعددی را از جمله توافقنامههایی در خصوص تعیین تکلیف بخشهایی از مرز مشترک و استفاده مشترک از «چشمه» مبادله کردند.
دستور کار فراگیر منطقهای و نقشآفرینی باکو
در حالی که مذاکرات جباروف و میرضیایف عمدتاً بر تعمیق روابط دوجانبه متمرکز بود، نشست غیررسمی مشورتی سران کشورهای آسیای مرکزی و جمهوری آذربایجان، دامنه بحثها را به موضوعات کلانتری همچون همگرایی منطقهای، اتصال شبکههای حملونقل، امنیت انرژی و هماهنگی در عرصه سیاست خارجی گسترش داد.
سدیر جباروف در سخنرانی افتتاحیه این نشست، تصریح کرد که یکی از بارزترین نتایج و دستاوردهای تقویت همکاریهای منطقهای، حمایت روزافزون کشورهای آسیای مرکزی از یکدیگر در عرصه بینالمللی بوده است.
وی به عنوان نمونه، به حمایت مشترک کشورهای منطقه از نامزدی موفقیتآمیز قرقیزستان برای کسب کرسی غیردائم در شورای امنیت سازمان ملل متحد برای دوره ۲۰۲۷-۲۰۲۸ اشاره کرد.
جباروف همچنین ایده صدور روادید توریستی واحد برای اتباع خارجی که به آسیای مرکزی سفر میکنند را بار دیگر مطرح کرد و پیشنهاد داد که وزارتخانههای امور خارجه کشورهای منطقه، رایزنیها و هماهنگیهای خود را در این خصوص تشدید کنند.
در این میان، حضور جمهوری آذربایجان به عنوان یک عضو کامل، وزن و اهمیت مضاعفی به این نشست بخشید. باکو در نوامبر ۲۰۲۵ به عنوان یک مشارکتکننده کامل به این فرمت مشورتی پیوست؛ اقدامی که نشاندهنده اهمیت روزافزون اتصالات ترانزیتی ترانسخزر (کریدور فراخزری) و پیوندهای اقتصادی فزاینده میان قفقاز جنوبی و آسیای مرکزی است.
در جریان این سفر دولتی، «الهام علیاف» رئیسجمهور آذربایجان، اعلام کرد که دو کشور بسته جامعی از توافقنامههای دوجانبه، از جمله پیمان روابط همپیمانی را به امضا رساندهاند که سطح همکاریها را به مرحله جدیدی ارتقا میدهد. طرفین همچنین توافق کردند که سرمایه صندوق توسعه قرقیزستان-آذربایجان را از ۱۰۰ میلیون دلار به ۲۰۰ میلیون دلار افزایش دهند.
به گفته علیاف، این صندوق تاکنون تأمین مالی چندین پروژه را بر عهده داشته که برخی از آنها هماکنون به بهرهبرداری رسیدهاند و ظرفیتهای قابلتوجهی برای توسعه همکاریهای سرمایهگذاری همچنان وجود دارد.
ترانزیت و انرژی؛ شریانهای حیاتی اوراسیا
میرضیایف در بخش دیگری از سخنان خود استدلال کرد که آسیای مرکزی اکنون باید در یک چارچوب ژئوپلیتیک گستردهتر مورد ارزیابی قرار گیرد. از دیدگاه وی، منطقهای که زمانی دچار تشتت و چندپارگی بود، اکنون به تدریج در حال انسجام پیرامون یک دستور کار توسعه مشترک است و حضور جمهوری آذربایجان، این فرآیند را به فراتر از مرزهای سنتی آسیای مرکزی گسترش میدهد.
وی تأکید کرد: «امروز یک فرصت تاریخی در برابر ما گشوده شده تا یک فضای توسعه مشترک ایجاد کنیم که آسیای مرکزی، قفقاز جنوبی و افغانستان را به یکدیگر پیوند دهد. ما باید از این فرصت طلایی برای ایجاد پیوندهای پایدار و روابط حسنهمجواری در قلب اوراسیا نهایت استفاده را ببریم.»
فراتر از هماهنگیهای دیپلماتیک و سیاسی، رهبران حاضر در این اجلاس توجه ویژهای به پروژههای عملی و اجرایی با هدف تقویت اتصالات منطقهای و کاهش آسیبپذیری آسیای مرکزی در برابر فشارهای اقتصادی خارجی معطوف کردند.
«امامعلی رحمان» رئیسجمهور تاجیکستان، پیشنهاد بررسی احداث یک پالایشگاه بزرگ نفت منطقهای مجهز به فناوریهای نوین را روی میز گذاشت.
وی استدلال کرد که تداوم نوسانات در بازارهای جهانی و منطقهای انرژی، اهمیت امنیت انرژی را به عنوان یکی از پیششرطهای اساسی برای توسعه پایدار اقتصادی برجسته کرده است. رحمان اظهار داشت: «با توجه به واقعیتهای امروز، ما باید به طور مشترک این مسئله فوقالعاده مهم را مورد بررسی قرار دهیم.»
این پیشنهاد در حالی مطرح میشود که بازارهای سوخت منطقه همچنان با تلاطمهای متعددی روبرو هستند. در تابستان سال ۲۰۲۶ میلادی، قرقیزستان و تاجیکستان به دلیل کاهش صادرات از سوی روسیه، با کمبود سوخت و افزایش شدید قیمتها مواجه شدند؛ رویدادی که وابستگی منطقه به تأمینکنندگان خارجی را عیان ساخت و بر ضرورت توسعه ظرفیتهای پالایشگاهی داخلی مهر تأیید زد.
از دیپلماسی تا ادغام اقتصادی؛ نقشه راه آینده
اتصال و همگرایی در حوزه حملونقل، دیگر محور غالب این گفتوگوها بود. پروژه راهآهن چین-قرقیزستان-ازبکستان که پیشتر توسط جباروف و میرضیایف در مذاکرات دوجانبه مورد تأکید قرار گرفته بود، بارها به عنوان کلانپروژهای که قادر به تغییر جریانهای تجاری در سراسر اوراسیا است، معرفی شد. انتظار میرود این پروژه، در کنار توسعه مستمر مسیر حملونقل بینالمللی ترانسخزر یا همان «کریدور میانی»، نقش آسیای مرکزی را به عنوان یک منطقه ترانزیتی حیاتی که آسیا را به اروپا متصل میکند، بیش از پیش تقویت نماید.
جمهوری آذربایجان به عنوان دروازه اصلی عبور از دریای خزر، به حلقهای برای اتصال آسیای مرکزی به بازارهای اروپایی تبدیل شده است. زیرساختهای حملونقل در حال حاضر به یکی از قدرتمندترین پیشرانهای همکاری میان آسیای مرکزی و قفقاز جنوبی مبدل شدهاند.
«سردار بردیمحمداف» رئیسجمهور ترکمنستان، در این نشست اعلام کرد که هشتمین نشست مشورتی سران کشورهای آسیای مرکزی و جمهوری آذربایجان برای تاریخ ۸ اکتبر ۲۰۲۶ در منطقه ملی توریستی «آوازه» واقع در سواحل خزر در ترکمنستان برنامهریزی شده است. به گفته وی، ترکمنستان پیشنویس دستور کار این نشست را که شامل پنج حوزه اولویتدار است، تدوین و توزیع کرده است: امنیت منطقهای، تعمیق همکاریها میان آسیای مرکزی و جمهوری آذربایجان، اتصالات انرژی و حملونقل، تلاشهای مشترک برای مقابله با چالشهای زیستمحیطی و در نهایت گسترش همکاریها در زمینههای آموزش، علوم، فرهنگ و تبادلات جوانان.
این نشست غیررسمی با تصویب «بیانیه چولپونآتا» به کار خود پایان داد. در این سند، کشورهای شرکتکننده بر تعهد راسخ خود به گسترش همکاریها در زمینههای توسعه اقتصادی، حملونقل، انرژی، امنیت و تبادلات بشردوستانه تأکید کردند.
به گفته سدیر جباروف، این بیانیه نشاندهنده سطح بالای اعتماد متقابل شکلگرفته میان کشورهای منطقه و عزم مشترک آنها برای تعمیق بیش از پیش همکاریهاست.
با این وجود، اهمیت نشست چولپونآتا بسیار فراتر از اسناد امضا شده در آن است. ۱۶ سال پیش، روابط میان برخی از این همسایگان در آسیای مرکزی تحتالشعاع مناقشات مرزی، تنشهای سیاسی و بیاعتمادی متقابل قرار داشت. اما در تضادی آشکار، امروز تمرکز گفتوگوها بر احداث شبکههای ریلی، کریدورهای حملونقل، امنیت انرژی، سازوکارهای جذب سرمایهگذاری و هماهنگی سیاستهای کلان منطقهای است.
این اجلاس همچنین تغییر در جغرافیای همکاریهای منطقهای را به تصویر کشید. جمهوری آذربایجان که روزگاری صرفاً به عنوان یک شریک خارجی نگریسته میشد، اکنون به یک بازیگر و مشارکتکننده جداییناپذیر در دستور کار اقتصادی گستردهتر آسیای مرکزی تبدیل شده است. این تحول، در کنار توسعه روزافزون «کریدور میانی»، به تدریج آسیای مرکزی و قفقاز جنوبی را به یک فضای اقتصادی یکپارچه و گستردهتر که بر پایه منافع مشترک در حوزههای حملونقل، تجارت و زیرساخت بنا شده است، پیوند میدهد.
فرمت مشورتی سران نیز تکامل چشمگیری یافته است. آنچه در ابتدا صرفاً به عنوان یک مجمع و گردهمایی برای احیای گفتوگوی سیاسی آغاز به کار کرد، اکنون با شتابی فزاینده در حال تبدیل شدن به مکانیزمی قدرتمند برای هماهنگی و اجرای ابتکارات عملی منطقهای است.
با ارزیابی توافقات حاصل شده در کرانههای دریاچه ایسیککول، میتوان دریافت که رویکرد کشورهای منطقه در حال گذار از صدور بیانیههای نمادین به سمت اجرای پروژههای ملموسی است که قادرند جغرافیای اقتصادی آسیای مرکزی را در سالهای پیشرو دستخوش تحولی بنیادین سازند.
انتهای پیام/
ارسال نظر شما